عباس اقبال آشتيانى

مقدمه 49

تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )

در شمال غربى درياچهء اروميه و شرق شهرستان سلماس ، دشت ساحلى پهناورى وجود دارد كه بنا به مدارك تاريخ اورارتو و آشور ، از اوايل هزاره يكم قبل از ميلاد ، محل پرورش دامهاى شاخدار به ويژه اسب بوده است ، و امروزه يكى از آباديهاى آنجا را اخته‌خانه مىنامند . اين دشت پهناور ، تا زمان سلطان جلال الدين ملكشاه ، دشت ماهان نام داشت ، و زمانى چراگاه اغنام و احشام ملكه دختر سلطان طغرل زوجه ملكشاه بوده كه صاحب على آنها را غارت كرد . اين دشت تاريخى ، بعد از استيلاى مغول بر آذربايجان و استقرار آنان در اين خطه ، قراقشلاق ( قشلاق بزرگ ) ناميده شد . در زاويه جنوب شرقى دشت قراقشلاق ، محال انزل قرار گرفته است كه از زمانهاى قديم محل سكونت اقوام باستانى بوده ، و پيدايش دو مجسمهء زيباى برنزى سر گاو و كمربند مخصوص و منقوش اورارتوئى در سال 1905 م از اين محل ، نام انزل را در تاريخ هنر و باستانشناسى اورارتو به ثبت رسانيده و بحثها برانگيخته است . مغولان اين محال را قراباغ ناميده‌اند . آباديهاى محال قراباغ ، كه عموما نام تركى دارند ، در كرانهء درياچه ارومى و در دامنهء كوه ورگه‌ويز ( شرق گردنه قوشچى ) كه دماغهء آن تا دريا امتداد يافته ، قرار گرفته‌اند . در انتهاى همين دماغه ، به فاصلهء دويست متر از ساحل ، در وسط دريا كوه منفردى سر برافراخته و در بالاى آن قلعهء بزرگى به نام گورهء چين‌قلعه gowrachin 70 از دوران مادها تاكنون ، كانون حوادث تاريخى اين منطقه شده است . در اوايل اسلام وجنا بن رواد و سپس محمد بن بعيث در اين قلعه ساكن بودند . پس از استقرار مغولان در دشت قراقشلاق و آباديهاى قراباغ ، هلاكو خان خزاين و غنايم بدست آورده را ، بنا به نوشتهء جامع التواريخ ، در اين دژ استوار نگهدارى كرد . سرانجام تابوت و تن هلاكو را نيز در اين مكان به خاك سپردند . بدين نوشته‌هاى جامع التواريخ دقت فرمايند . « هلاكو خان خزاين و اموال وافر را كه از بغداد آورده بودند بر دست ملك ناصر الدين ابن علاء الدين صاحب رى به جانب آذربايجان فرستاد و از آن قلاع ملاحده و روم گرج و ارمن و لورد كرد همچنين . و ملك مجد الدين تبريزى را گفت تا بر كوهى كه ساحل درياى ارومى و سلماس است عمارتى عالى در غايت استحكام بساخت و تمامى آن نقود را گداخته و بالش ساخته و در آنجا بنهادند . » 71